Bilge kağan'ın orhun vadisi'ndeki saray kenti Hotont yakınında tespit edildi
Bilge Kağan'ın saray kenti iddiası
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi (ÇOMÜ) Öğretim Üyesi Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç ve Ankara Üniversitesi öğretim üyelerinin yürüttüğü çalışmalar, Bilge Kağan'a ait bir saray kenti izinin Orhun Vadisi yakınlarında, günümüzde Hotont kasabası civarında tespit edildiğini gösterdi. Keşif, klasik tarih kaynakları yerine bir şiir ek notunda fark edilen ayrıntıların izlenmesiyle ortaya çıktı.
Kaynak ve tespit süreci:
Araştırmanın başlangıcını, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Sinoloji Anabilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Gürhan Kirilen'in incelemesi oluşturdu. Kirilen, 13. yüzyıla tarihlenen bir şiirin açıklama notunda yer alan ifadede Bilge Kağan'ın saray kentinden söz edildiğini fark etti ve bu bilgiyi Doç. Dr. Erkoç ile paylaştı. Metinde Kitan asıllı şair ve devlet adamı Yelü Zhu'nun bölgeyi bizzat gezmiş olduğuna dair ifadeler bulunuyor; şair aynı zamanda Yelü Chucai adlı vezirin oğluna atıfla tanımlanıyor.
Şiirde geçen coğrafi tarifte, saray kentin Karakurum'un 35 kilometre kuzeybatısında ve Kül Tigin Yazıtı'nın 35 kilometre güneybatısında olduğu belirtiliyor. Bu mesafeler ve uydu görüntüleri karşılaştırıldığında, çalışmayı yürüten ekip Hotont çevresinde yapı izlerine rastladı.
Bölgenin tarihsel bağlamı:
Doç. Dr. Erkoç, bölgenin tarih boyunca birçok Türk ve bozkır devletinin idare merkezi olduğuna dikkat çekiyor. Uydu görüntülerinde Göktürklerden sonra Uygurlar'a ait yerleşimler, Orhun Nehri kıyısında Ordu Balık ya da Karabalgasun adlı başkent kalıntıları ve Orhun Yazıtları gibi unsurların yoğunlaştığı görülüyor. Ayrıca Moğol İmparatorluğu başkenti Karakorum, Ögeday Kağan tarafından 1230'lu yıllarda bu coğrafyada kurulmuştu; bu durum, bölgenin eskiliğini ve sürekliliğini destekliyor.
Araştırmacılar, Çin kaynaklarındaki 'Göktürkler göçebeydi' gibi basmakalıp tasvirlerin yanıltıcı olabileceğini vurguluyor. Erkoç'un ifadesiyle: Çin kaynaklarındaki basmakalıp ifadelerdeki 'Göktürkler göçebeydi' gibi bir durumun aslında o kadar basit olmadığını anlıyoruz. Orhun Vadisi'nde Uygurlara ait yaklaşık 50 yerleşim tespit edilmiş olması da yerleşik yapıların varlığını işaret ediyor.
Arkeolojik adımlar ve belirsizlikler:
Elde edilen yapı izlerinin doğrudan Bilge Kağan dönemine mi yoksa daha sonraki dönemlere mi ait olduğuna ilişkin kesin bir yargı henüz yok. Araziye ilişkin değerlendirmeler daha çok mesafe hesapları ve uydu görüntülerine dayanıyor. Doç. Dr. Erkoç, bölge için yüzey araştırması ve kazı gibi arkeolojik çalışmaların gerekli olduğunu belirtiyor ve bu doğrultuda girişimlerin planlanacağını söylüyor.
Bilge Kağan'ın şehir kurma niyetiyle ilgili devlet meclisi anekdotu esas Çin kaynaklarında yer alıyor; burada danışman Tonyukuk'un konar göçer yaşamı savunarak karşı çıktığı aktarılıyor. Bu anlatımlar Göktürk yazıtlarında yer almadığı için tarihçiler ve dilciler kuşkuyla yaklaşıyor, ancak güncel bulgular şehrin tamamen hayal edilmiş olmadığını düşündürüyor.
Sonuç olarak, Yelü Zhu'nun notu ile başlayan ve uydu görüntüleriyle desteklenen araştırma, Hotont çevresinde Bilge Kağan'a atfedilebilecek bir saray kentinin varlığına işaret ediyor. Elde edilecek arkeolojik veriler, Orhun Vadisi ve civarının eski Türk şehircilik tarihi hakkındaki bilgileri önemli ölçüde yeniden şekillendirebilir.
ÇOMÜ ÖĞRETİM ÜYESİ DOÇ. DR. HAYRETTİN İHSAN ERKOÇ YAPTIĞI ÇALIŞMALAR SONUCUNDA BİLGE KAĞAN’IN ORHUN VADİSİ’NDE BİR SARAY ŞEHRİ YAPTIRDIĞINI ORTAYA ÇIKARDI.