Ana Sayfa

Divan şiiri: Türkçenin edebî itibarının zaferi

Giriş: Okuma: ~3 dk Editör: Hazal Tunç
Paylaş
Prof. Dr. Lokman Turan, divan şiirinin Türkçeye yüksek şiirde itibar kazandırdığını Farsçanın egemenliğine karşı dilin edebî zaferini kazandığını söyledi.

Divan şiiri Türkçenin zaferi

Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği Erzurum Şubesi’nin düzenlediği "Edebiyat Mahfili" programında konuşan Prof. Dr. Lokman Turan, 21 Kasım Cumartesi akşamı EBB Dil ve Edebiyat Konağı’nda verdiği konferansta divan şiirini Türkçenin kazandığı bir edebî zafer olarak değerlendirdi. Atatürk Üniversitesi Kâzım Karabekir Eğitim Fakültesi öğretim üyesi Turan, tartışmanın merkezine dilin itibarını koydu.

İki tarihî dışlama ve Erzurum hattı:

Turan, divan şiirinin iki ayrı tarihî dışlamanın arasında kaldığını belirtti. İlkin XIII–XIV. yüzyıl Anadolu’sunda okumuş çevrelerin Türkçeyi yüksek şiir ve ilmî dil olarak yeterince değerli görmemesi; ikincisi ise XIX. yüzyıldan itibaren divan şiirinin Türk edebiyatına aidiyeti konusunda ortaya çıkan kuşkulardı. Turan, bu ikinci safhadaki yaklaşımı örneklemek için Ziya Paşa’nın 1868 tarihli "Şiir ve İnşâ" makalesini işaret etti.

Konuşmada Erzurum’un dava ile olan bağına da vurgu yapıldı. Ziya Paşa’nın aslen Erzurumluluk yönüne dikkat çeken Turan, Osmanlı şiirinden saymadığı divan şairlerinden birinin Hasankaleli Nef’î olduğunu ve Nef’î'nin mahlasını Gelibolulu Mustafa Âlî’nin verdiğini hatırlattı. Turan, "Hükmü veren de, hakkında hüküm verilen de bu şehrin evladıdır; bu dava biraz da Erzurum’un davasıdır." diyerek yerel ölçekteki aidiyet tartışmasını öne çıkardı.

Türkçenin zaferi: itibar kazanmak

Prof. Dr. Turan, divan şiirinin esas zaferinin dilin yaygınlaşması değil, yüksek şiirin dili olarak kabul görmesi olduğunu vurguladı. Âşık Paşa’nın Garîbnâme’sindeki "Türk diline kimsene bakmaz-ıdı" mısrasını yorumlayarak, burada geçen yakınmanın muhatabının halk değil, Türkçeye ilmî ve edebî itibar tanımayan okumuş çevreler olduğunu belirtti. Turan, halkın zaten Türkçe konuştuğunu; meselenin "köy dilinin" yükselmesi değil, seçkin şiir sahasında Türkçenin saygınlık kazanması olduğunu ifade etti.

Konferansın temel hükmünü Turan şöyle özetledi: Bu şiir bizimdir, Türkçedir ve divan şiiri Türkçenin en önemli zaferlerinden biridir. Ona göre hasım ne Arapçadır ne Farsça; hasım, geçmişten ve yakın tarihten gelen iki hüküm, iki dışlamadır.

Biat'tan zafere: dilin evrimi ve örnekler

Turan, Türkçenin İslâm medeniyeti çerçevesindeki gelişimini iki aşamada ele aldı: biat ve zafer. Biat, köklü bir dilin İslâmî anlam dünyasını kendi lisanıyla ifade etme süreciydi; Kutadgu Bilig, Yûnus Emre şiirleri, Âşık Paşa’nın Garîbnâme’si ve XIV. yüzyılda Kahire’de kaleme alınmış Erzurumlu Mustafa Darîr’in Türkçe siyerinin bu dönemin örnekleri olduğunu söyledi. Zafer ise Türkçenin, Farsçanın hâkim olduğu yüksek şiir sahasında kendi büyük şairlerini ve edebî ölçülerini kurmasıydı. Ali Şîr Nevâî, Necâtî, Fuzûlî ve Bâkî, Turan’a göre bu yükselişi temsil eden isimlerdir.

Turan, "önce biat sonra zafer" tespitinin Anadolu merkezli bir gelişmeyi anlattığını, bununla birlikte Türkçenin İslâmiyet öncesi köklü yazı ve devlet dili geçmişinin unutulmaması gerektiğini de hatırlattı.

Dilin ölçüsü: cümlede saklı güç

Divan şiirinde Arapça ve Farsça kelimelerin bulunmasının Türkçeliği götürdüğü yönündeki eleştiriye Turan, Bâkî’nin hazan gazelinden aktardığı beyitle cevap verdi:

Nâm u nişâne kalmadı fasl-ı bahârdan
Düşdi çemende berg-i dıraht i‘tibârdan

Turan, beyitte yabancı kökenli kelimeler olsa da fiillerin, hâl eklerinin ve söz diziminin Türkçeye ait olduğunu vurguladı ve şu ifadeyi kullandı: Bir dili kelime değil, cümle kurar. Dilin gücünü kelimeler arasındaki ilişkilerde aramak gerektiğini, eğer hükmeden Türkçeyse alınan kelimenin işgal değil ganimet sayılması gerektiğini belirtti: Hükmeden Türkçeyse alınan kelime işgal değil, ganimettir.

Konferansını "itibar" anahtar kelimesiyle tamamlayan Turan, divan şiirinin Türkçeye kazandırdığı itibarı öne çıkararak sözlerini şöyle bitirdi: "Bu şiirde Türkçe itibardan düşmedi. Bir zamanlar Türkçeye itibar etmeyen okumuşlar, Türkçe şiir söyleyerek itibar kazandı. Bu sebeple divan şiiri Türkçenin zaferidir."

TÜRKİYE DİL VE EDEBİYAT DERNEĞİ ERZURUM ŞUBESİ’NİN "EDEBİYAT MAHFİLİ"NDE KONUŞAN PROF. DR. LOKMAN TURAN, DİVAN ŞİİRİNİ İKİ TARİHÎ DIŞLAMAYA KARŞI TÜRKÇENİN KAZANDIĞI EDEBÎ ZAFER OLARAK DEĞERLENDİRDİ. TURAN, BU ZAFERİN TÜRKÇEYİ YÜKSEK ŞİİRE ELVERİŞLİ GÖRMEYEN DÖNEMİN OKUMUŞ ÇEVRELERİNE KARŞI KAZANILDIĞINI SÖYLEDİ.

Hazal Tunç — Kültür Sanat Editörü
Editör: Hazal Tunç