Divriği şifahanesindeki insan silüeti: gizli bir aşkın mimari mührü mü?
Divriği'de yeniden gündeme gelen görsel:
Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, UNESCO tarafından 1985'te Dünya Kültür Mirası listesine alınan, Anadolu Selçuklu dönemi yapılarından biridir. Eserin cami kısmı 1228'de başlamış ve 1243'te tamamlanmıştır. Yapının banileri olarak camiyi Ahmet Şah, şifahane bölümünü ise Melike Turan Melek yaptırmıştır. Başmimarlığına atfedilen Muğis oğlu Ahlatlı Hürrem Şah ise eser tamamlanmadan sonra izleri kaybolan isimlerden biridir.
Son dönemde şifahane tavanındaki işlemelerde bir insan silüetinin ortaya çıkması, esere dair yeni tartışmaları ve yorumları yeniden gündeme taşıdı. Sivaslı gazeteci Sirer Doğan, 41 yıl önce cami kapılarında güneş ışığının oluşturduğu namaz kılan insan görünümleriyle dikkat çekmiş; şimdi ise çektiği fotoğraflarda şifahane tavanındaki bu yeni görseli kamuoyuna sundu.
41 yıllık belgeler ve silüetin betimlenmesi:
Doğan'ın fotoğraflarında tavan işlemelerinin belirli bir noktadan bakıldığında çene hattından izlenen, çekik gözlü, elmacık kemikleri belirgin ve sarkık bıyıklı bir erkeğe ait olduğu izlenimi veren bir silüet görülüyor. Doğan, bu görselin araştırılmaya değer olduğunu ve olası bir bağlantı olarak Ahmet Şah'a işaret edebileceğini ileri sürdü. Japon araştırmacıların gündeme taşıdığı önceki görüntülerle birlikte, bu yeni tespit eserin gizemini artırdı.
Yapının tarihi ve tıbbi merkez olarak önemi:
Prof. Dr. Uğur Tuztaşı, yapının dönemin şartlarında nadir ve önemli bir merkez olduğunu vurguladı. Şifahane bölümünün hastaların tedavi edildiği ana bölüm olduğunu, yapının hem dış hem de iç süslemelerinde tıbbi motifler bulunduğunu söyledi. Tuztaşı'ya göre yapının akustiği ve bazı fiziksel düzenlemeleri de dönemin tıp bilgisiyle ilişkili somut göstergeler sunuyor; ancak aynı zamanda yapıda soyut ve metaforik kodlar da yer alıyor.
Prof. Dr. Tuztaşı, bu bağlamda tavan silüetinin yalnızca estetik bir unsur değil, yapıya yüklenen anlamların bir parçası olabileceğini belirtti. Ona göre bu tür motifler, yaptıranın duygusal veya sembolik niyetlerini iletmek için kullanılan 'şifreleme' yöntemleriyle ilişkilendirilebilir.
Metafizik aşk yorumu ve bilimsel soru işaretleri:
Tuztaşı, motifin Turan Melek ile Ahmet Şah arasındaki olası bir duygusal bağın metafizik yansıması olabileceğini öne sürdü ve şunları dile getirdi: 'Banisi Turan Melek olan bu yapı, mimari ve dekoratif açıdan hem somut hem soyut göstergeler içeriyor. Eğer burada bir insan figürü varsa ve kitabede Ahmet Şah’ın adı yoksa bu figür bir sürpriz, hediye ya da sembolik bir işletme olabilir.' Prof. Dr. Tuztaşı aynı zamanda figürün kesinlikle Ahmet Şah olduğunu söyleyemeyeceklerini, kıyafet ölçeği ve baş kısmı gibi unsurlar nedeniyle bu görselin bilimsel yöntemlerle irdelenmesi gerektiğini ekledi.
Uzmanlar, bu tür yorumların doğrulanması için çok disiplinli incelemelere ihtiyaç olduğunu, taş işçiliği, perspektif analizi, ışık ve görüntü algısına dair çalışmalara öncelik verilmesi gerektiğini belirtiyor. Yapının kitabesinde Ahmet Şah’ın isminin geçmemesi, duvarlardaki figürlerle kitabedeki bilgiler arasındaki gerilim, yorumları ve araştırma taleplerini güçlendiriyor.
Ne yapılmalı ve neden önem taşıyor:
Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası gibi kültür mirası niteliğindeki eserlerde ortaya çıkan yeni görseller, hem koruma hem de tarihsel yorum açısından değer taşıyor. Bu nedenle Prof. Dr. Tuztaşı ve gazeteci Sirer Doğan tarafından işaret edilen silüetin ‘gizli bir aşkın mimari mührü’ olma olasılığı, önce varsayım olarak ele alınmalı ve arkeoloji, sanat tarihi, malzeme bilimi ile görsel analiz uzmanlarının katılacağı bilimsel çalışmalara konu edilmeli. Bu tür disiplinlerarası çalışmalar, hem eserin tarihi dokusunu koruyacak hem de motiflerin gerçek anlamını daha sağlam yöntemlerle aydınlatacaktır.
Önemli not: Mevcut değerlendirmeler, yapı ve motifler hakkındaki gözlemler ve uzman yorumlarına dayanıyor; silüetin kökeni ve anlamı hakkında kesin bir yargıya varmak için planlı, bilimsel araştırmalar gerekiyor.
Dünyanın en esrarengiz eserinde ortaya çıkan insan silüeti gizli bir aşkın mührü olabilir