Diyabetin sessiz tahribatı: damarlar, kalp, böbrekler ve sinirler risk altında

diyabetin sessiz tahribatı: damarlar, kalp, böbrekler ve sinirler risk altında

Medicana Konya Hastanesi Beslenme ve Diyetetik Uzmanı Dyt. Merve Sena Nazlı, diyabetin yalnızca kan şekeri değerlerinin yükselmesi olmadığını; uzun süre yüksek seyreden glikozun zaman içinde başta damarlar olmak üzere kalp, böbrek, göz ve sinir sistemi üzerinde geri dönüşsüz hasarlara yol açabileceğini belirtiyor. Hastalığın temelinde vücudun kan şekerini düzenleme mekanizmasındaki bozulma bulunuyor ve bu bozulma farklı yollarla ortaya çıkabiliyor.

diyabet nasıl gelişir ve hangi organları etkiler:

Yenilen yiyecekler, özellikle karbonhidrat içeren besinler ekmek, pirinç, makarna, patates ve meyve gibi, sindirildikten sonra kana glikoz olarak karışır. Bu glikozun hücre içine taşınmasını sağlayan anahtar hormon pankreastan salgılanan insülindir. Dyt. Merve Sena Nazlı'ya göre diyabette ya pankreas yeterli insülin üretemez ya da üretilen insülin etkili kullanılamaz. Sonuç olarak glikoz hücreye giremediği için kanda birikir ve zamanla damar sağlığını bozarak;

kalp, böbrek, retina (göz) ve sinir sisteminde hasar ortaya çıkabilir. Bu nedenle diyabet yalnızca tatlı tüketimiyle ilişkilendirilebilecek bir durum değil; genetik yatkınlık, insülin direnci, beslenme alışkanlıkları, fiziksel aktivite düzeyi, vücut ağırlığı ve çevresel faktörler de hastalığın gelişiminde rol oynar.

diyabet türleri ve özellikleri:

Diyabet, ortaya çıkış nedenine ve insülin mekanizmasının etkilenme biçimine göre ayrılır. En sık görülen türler Tip 1 diyabet, Tip 2 diyabet ve gestasyonel diyabettir. Tip 1 diyabette bağışıklık sistemi pankreasta insülin üreten hücrelere saldırır; pankreas yeterli insülin üretemez ve yaşam boyu insülin tedavisi gerekir. Bu tür genellikle çocukluk veya gençlik döneminde başlasa da her yaşta görülebilir ve beslenme hatalarından kaynaklanmaz.

Tip 2 diyabette ise vücut insülin üretmeye devam ederken hücreler insüline karşı duyarsızlaşır. Zamanla pankreasın insülin üretme kapasitesi de azalabilir. Genetik yatkınlık, fazla kilo, hareketsiz yaşam ve sağlıksız beslenme Tip 2 riskini artırır. Gestasyonel diyabet, gebelik sırasında ortaya çıkan kan şekeri yüksekliğidir; genellikle gebeliğin 24–28. haftalarında yapılan taramalarla saptanır ve anne ile bebek sağlığı açısından düzenli takip gerektirir.

insülin direnci ve prediyabet süreci:

İnsülin direnci bir diyabet türü değil, Tip 2 diyabet gelişiminde rol oynayan metabolik bir durumdur. Hücrelerin insüline yeterli yanıt verememesi pankreası daha fazla insülin üretmeye zorlar. Özellikle karın çevresindeki yağlanma, fazla kilo ve hareketsiz yaşam insülin direncinin gelişimini kolaylaştırır. Ancak insülin direnci tek başına diyabet demek değildir; dengeli beslenme, düzenli egzersiz, yeterli uyku ve kilo yönetimi ile prediyabetin diyabete ilerlemesi önlenebilir.

diyabet tanısı ve takip yöntemleri:

Diyabet tanısı laboratuvar testleriyle konulur. Temel testler arasında açlık kan şekeri, HbA1c, oral glikoz tolerans testi (OGTT, 75 gram glikozla) ve rastgele kan şekeri ölçümü bulunur. HbA1c son 2–3 aylık ortalama kan şekeri düzeyini verir. Tanı sınırlarının altında kalan ancak normalin üstünde olan kişiler prediyabet açısından izlenir. Tanı ve takip, yalnızca değerleri ölçmek değil; bireyin genel metabolik sağlığını korumaya yönelik bütüncül bir plan gerektirir.

beslenme ve yaşam tarzı önerileri:

Diyabet yönetiminde beslenme kişiye özel olmalıdır. Kişinin yaşı, kilosu, fiziksel aktivitesi, kullandığı ilaçlar ve eşlik eden hastalıklar beslenme planını belirler. Karbonhidratlar kan şekerini doğrudan etkilediği için hem miktar hem kaynak önemlidir. Beyaz ekmek, şekerli içecekler, tatlılar ve rafine un ürünleri yerine kurubaklagiller, sebzeler, meyveler ve uygun tam tahıllar tercih edilmelidir. Karbonhidrat içeren öğünlere yoğurt veya ayran gibi protein kaynakları ya da porsiyon kontrollü kuruyemiş eklenmesi kan şekeri dalgalanmalarını azaltabilir.

Öğünlerin gün içine dengeli dağıtılması da önemlidir; uzun süre aç kalmak ya da tek öğünde aşırı beslenmek kan şekerini olumsuz etkiler. Beslenmede pratik bir yöntem olarak tabağın yarısını nişasta içeriği düşük sebzelere, dörtte birini protein kaynaklarına ve kalan dörtte birini karbonhidratlara ayırmak önerilir. Ayrıca zeytinyağı, ceviz, badem ve avokado gibi sağlıklı yağlara uygun miktarda yer verilmelidir.

fiziksel aktivite ve günlük alışkanlıkların önemi:

Düzenli fiziksel aktivite kasların glikozu daha etkili kullanmasını sağlar ve insülin duyarlılığını artırır. Tempolu yürüyüş, yüzme, bisiklet ve direnç egzersizleri diyabetli bireyler için faydalı seçeneklerdir. Dyt. Merve Sena Nazlı, diyabet yönetiminde başarının sadece kan şekeri değerlerini kontrol altında tutmaktan ibaret olmadığını, beslenme düzeni, fiziksel aktivitenin artırılması, yeterli uyku ve düzenli sağlık kontrollerinin bir bütün olarak ele alınması gerektiğini vurguluyor.

Özetle, diyabet kronik ve sistemik etkileri olan bir hastalıktır; erken tanı, kişiye özel beslenme ve yaşam tarzı değişiklikleri ile komplikasyon riski azaltılabilir. Düzenli takip ve multidisipliner yaklaşım, uzun vadeli sağlık için belirleyici rol oynar.

MEDİCANA SAĞLIK GRUBU BESLENME VE DİYETETİK UZMANI DYT. MERVE SENA NAZLI