Güzelşeyh'in yıpranan ilim merkezi: Şeyh Kasım Medresesi ve kasrı restorasyon bekliyor
Osmanlı döneminin izlerini taşıyan yapı kaderini bekliyor
Diyarbakır'ın Çınar ilçesindeki, eski adıyla Güzelşeyh yeni adıyla Altunakar Mahallesi'nde yer alan Şeyh Kasım Medresesi ile onun üzerinde yükselen kasır, bugün büyük oranda yıkık durumda. Bölgenin Osmanlı dönemindeki önemli ilim merkezlerinden biri olarak tanımlanan medrese ve kasrın korunup gelecek kuşaklara aktarılması, hem yerel hem de akademik çevrelerin gündeminde yer alıyor.
Dicle Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. İrfan Yıldız, alanla ilgili yürüttüğü yüzey araştırmalarına ve tespitlere dayanarak medresenin tarihine ve mimarisine dair değerlendirmelerde bulundu. Yıldız, medresenin kesin inşa tarihine ilişkin bir kitabeye rastlanmadığını, ancak belgeler ve elde edilen yazma eserler ışığında yapının 1850'lerden önce var olduğunu belirtiyor.
Mimari özellikler ve ustaların etkisi:
Medresenin mimari düzeni, ortada bir koridor veya eyvan niteliğinde bir giriş bölümünün bulunduğu ve bu bölümün iki yanında talebe odalarının yer aldığı bir planı işaret ediyor. Kasrın ise medresenin üzerinde, 1900'lü yılların başında Şeyh Nimetullah tarafından ailesi için yaptırıldığı biliniyor; kasrın önemli bir bölümü günümüzde ayakta.
Prof. Dr. Yıldız, kasrın inşasında Mardin’den gelen Süryani ustalar ve Sarkis Lole'nin adı geçtiğini, köşkün süslemelerinin Mardin ekolünü ve özellikle Süryani ustaların bitki motifleri ağırlıklı süsleme anlayışını yansıttığını vurguluyor. Yapıda Mardin taşı kullanımına dair izler tespit edilmiş; bu, bölgedeki sivil ve dini mimarinin ortak estetik diline işaret ediyor.
Buluntular, belgeler ve tarih tartışması:
Araştırmalarda medreseye vakfedildiği belirtilen bir yazma esere ulaşıldığı ve bu eserin üzerinde kitabın Hicri 1288 / Miladi 1871 yılında medreseye vakfedildiğinin yazdığı aktarıldı. Ayrıca Osmanlı arşivlerinde 1855 tarihli bir belgeye rastlandığı için medresenin 1850'lerden daha eskiye uzanabileceği değerlendiriliyor. Bununla birlikte başka rivayetler, medresenin daha eski bir dönemden geldiğini ve burada yetişen şeyhlerin adlarının yapının tarihini daha da geriye çekebileceğini öne sürüyor.
Medresede korunup korunmadığına dair kesin bir envanter bulunmuyor; aile tarafından gösterilen en az bir yazma eserin günümüze ulaştığı biliniyor. Bu durum, yapının kültürel hafızası ve el yazmaları açısından korunmasının önemini artırıyor.
Koruma çalışmaları ve engeller:
Yapıda daha önce gerçekleştirilen kazı çalışmaları ile medresenin temel izleri tamamen ortaya çıkarılmış; rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri hazırlanmış durumda. Ancak projenin uygulamaya geçirilmesi önünde önemli bir engel bulunuyor: alanın özel mülkiyete ait olması ve birden fazla mirasçının bulunması nedeniyle restorasyon çalışmaları başlayamıyor.
Prof. Dr. Yıldız, medrese ve kasrın bir kültürel miras değeri olduğuna dikkat çekerek, yapının bulunduğu alanın önemli bir turizm rotası üzerinde yer aldığını ve hem dini hem sivil mimari özellikleriyle bölgenin Orta Çağ izlerini taşıdığını belirtiyor. Bu nedenle tarihi yapının acilen koruma altına alınması, restorasyona başlanması ve kamuya kazandırılması gerektiğini söylüyor.
Geleceğe aktarım için çağrı:
Yerel ve akademik çevrelerin ortak görüşü, Şeyh Kasım Medresesi ile kasrın restorasyonu ve korunması için adımların atılması gerektiği yönünde. Hazır projelerin ve ortaya çıkarılmış temel kalıntılarının varlığı, yapının akademik ve turistik potansiyelini ortaya koyuyor. Ancak mülkiyet sorunlarının çözülmesi ve ilgili kurumların devreye girmesi bekleniyor.
Güzelşeyh Mahallesi'nin Osmanlı döneminde önemli bir ilim merkezi olduğunu gösteren bu yapının yaşatılması, bölgenin kültürel mirasının korunması açısından kritik önem taşıyor. Medrese ve kasrın restorasyonu, hem yerel hafıza hem de kültür turizmi açısından somut bir kazanım sağlayacaktır.
DİYARBAKIR'IN ÇINAR İLÇESİNDE, OSMANLI DÖNEMİNDE BÖLGENİN ÖNEMLİ İLİM MERKEZLERİNDEN BİRİ OLAN ŞEYH KASIM MEDRESESİ İLE ÜZERİNDEKİ TARİHÎ KASIR, YILLARA MEYDAN OKUYOR.