Kütahya'nın son rebap ustası Ahmet Bitirim doğadan çıkan sesi yaşatıyor
Kütahya'da rebabı yaşatan son usta:
Ahmet Bitirim, Türkiye Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından rebap sanatçısı olarak tanınan, yaklaşık 60 yıldır Kütahya'da Orta Asya kökenli rebapın hem yapımını hem de icrasını sürdüren bir isim. 69 yaşındaki Bitirim, 1967'den bu yana ürettiği sazları müzisyenlerle buluşturuyor ve geleneğin aktarımı için çalışıyor.
malzeme seçimi ve yapım yöntemi:
Bitirim, rebap yapımında büyük ölçüde doğadan elde edilen malzemeleri kullanıyor. Sazın gövdesinin temelini Hindistan cevizi kabuğu oluşturuyor; meyve boşaltıldıktan sonra gövdenin ön bölümüne özel bir deri geriliyor. Bu derinin, kaynak anlatıma göre Hazar Denizi'nde yüzen bir balığın derisi olduğu söyleniyor ve Bitirim, bugüne kadar yapılan denemelerde bu deri ile en iyi sesin elde edildiğini vurguluyor.
Yapımda rastgele tercih yapılmadığını belirten Bitirim, farklı deri tipleri ve malzeme denemelerinde istenilen ses karakterinin yakalanamadığını, bu yüzden geleneksel malzemelerin tercih edildiğini söylüyor. Aletin montajında vida, çivi, civata gibi endüstriyel bağlantı elemanları kullanılmıyor; mümkün olduğunca ham ve doğal görünüm korunuyor. Bitirim, bazen tanıtım amaçlı yapılan cila veya boyamanın doğru olmadığını belirtiyor: "Doğrusu ham halinde, doğal kalması."
teller, yay ve ses üretimi:
Rebabı birçok telli çalgıdan ayıran özelliklerden biri çalma tekniği ve kullanılan malzemeler. Bitirim'e göre sazın temel telleri ve yayı at kılından hazırlanıyor; özellikle at kuyruğu kılı tellerde, yayın da at kılından oluşuyor. Her iki yüzeyin birbirine sürtünmesiyle ses ve melodi elde ediliyor.
Standart ölçülerde bir rebabın uzunluğu yaklaşık 40 santimetre, iki oktavlık bir ses genişliğine sahip olduğu belirtiliyor; daha uzun saplarla bu aralık artırılabiliyor. Bitirim, sazın ortalama 20-25 tele sahip olduğunu, yayda ise ortalama 80-100 tel kullanıldığını aktarıyor. Teller ile yayın uygun sürtünme ve ses elde edecek şekilde çam reçinesi ile alıştırılıyor; reçine sürtünmeyi kuvvetlendirmek ve sesi kolay elde etmek amacıyla kullanılıyor.
Bitirim, tellerin ve yayın hazırlanması dahil tüm süreçlerin geleneksel yöntemlerle gerçekleştirildiğini ifade ediyor: at kuyruğu ve at yelesinden elde edilen kıllar çeşitli işlemlerden geçiyor ve müzikal uyum sağlanana dek titizlikle hazırlanıyor.
kütahya'da rebabın yeniden canlanması ve Bitirim'in yolu:
Kütahya'da rebabın yeniden ivme kazanmasında merhum sanatçı Ahmet Yakupoğlunun rolü büyüktü. Bitirim, Yakupoğlu'nun 1940'lı yıllarda rebaba yeniden ilgi gösterdiğini ve çevresindekilere saz yaptırarak yayılımını sağladığını belirtiyor. Bitirim, Yakupoğlu ile 9 yaşında tanıştığını, onun teşvikiyle saz yapımına yöneldiğini anlatıyor: "Ben de kendisiyle 9 yaşında tanıştım. Bu sazı merakla ellediğim zaman, 'Sen bunu yaparsın' dedi. Tabiri caizse el aldık ondan. Daha sonra da yaptık."
Yakupoğlu'nun teşvikiyle başlayan üretim süreci Bitirim için sadece bir zanaat değil, aynı zamanda kültürel bir mirasın sürdürülmesi anlamına geliyor. 1967'den bu yana ürettiği rebaplarla Türk sanat ve tasavvuf musikisinin önemli enstrümanlarından birini Kütahya'da yaşatmaya devam ediyor.
gelecek ve nesiller arası aktarım:
Bitirim, geleneğin devamı için en büyük umudunu gençlerde görüyor. Kütahya'da rebapla ilgilenen yaklaşık 8-10 kişinin bulunduğunu, ancak sazin yapımını halen yalnızca kendisinin gerçekleştirdiğini söylüyor: "Şu anda Kütahya'da ben dahil 8-10 kişi var bu konuda ilgilenen. Ama yapan tek ben varım. Yapımını ben yapıyorum. Diğer arkadaşlarımız da çalıyorlar, söylüyorlar."
Bitirim, gençlerin sazı öğrenmesi ve yaşatması halinde geleneğin süreceğine inanıyor: "Ben gençlerden daha çok umutluyum. İnşallah o gençler böyle böyle bu sazımızı ayakta tutmaya devam ederler."
Doğal malzemeler, geleneksel teknikler ve yerel ustalığın birleşimiyle yapılan rebaplar, Kütahya'da yalnızca bir müzik aracı değil aynı zamanda el işçiliğinin ve kültürel belleğin somut örnekleri olarak korunuyor. Bitirim'in çalışmaları, kaynak metindeki anlatımla, rebabın tarihsel köklerine bağlı kalarak bugüne taşınmasına hizmet ediyor.
KÜTAHYA'DA KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI REBAP SANATÇISI AHMET BİTİRİM, YAKLAŞIK 60 YILDIR ORTA ASYA KÖKENLİ TÜRK SAZI REBABIN YAPIMINI VE İCRASINI SÜRDÜRÜYOR.