Güvercin ve turna Erzurum türkülerinin ezgisel kodlarını şekillendiriyor

Araştırmanın odağı ve yöntemi

Hacı Bayram Veli Üniversitesi Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi'nde yayımlanan "Türk Halk Müziğinde Güvercin Ve Turna Motiflerinin Edebi Ve Kültürel Anlamlarının Ezgi Yönlendirmesine Etkisi: Erzurum Türküleri Örneği" başlıklı çalışma, Erzurum türkülerinde sıkça rastlanan kuş motiflerinin hem söz hem de müzik üzerindeki izlerini araştırıyor. Çalışmayı yürüten Orhan Alkan, Yılmaz Kahyaoğlu ve Mehmet Can Pelikoğlu, betimsel tarama modeli ve literatür tarama yöntemini kullanarak, göstergebilim ve etnomüzikoloji disiplinleri çerçevesinde bir analiz gerçekleştirdi.

Motiflerin müzikal işlevi:

Araştırmada öne çıkan bulgulardan biri, güvercin motifi ile ilişkilendirilen ezgisel karakterin düzenli, ritmik ve yürüyüşe yakın melodik yapılarla ifade edilmesi oldu. Güvercin motifli türkülerde ezginin akışını destekleyen makamlar olarak Çargâh ve Uşşak öne çıkıyor; bu makamların ses yapısı, motife atfedilen barışçıl ve uysal nitelikle örtüşüyor. Ayrıca, güvercin motiflerinin yer aldığı eserlerde sıkça görülen 10 zamanlı Lenk Fahte usulünün, ezginin sakin ve dengeli hareketlerini müzikal olarak temsil ettiği vurgulandı.

Turna motifi ise melodik ifadede çoğunlukla uzaklık ve hasret duygularını besleyen daha uzayan, bazen bekleyiş hissi veren melodik çizgilerle eşleşiyor. Araştırma, turna ilişkili türkülerde ezginin duygu yoğunluğunu artıran melodik süslemeler ve genişletilmiş melodik formların daha belirgin olduğunu gösteriyor.

Edebi ve kültürel kodların ezgiye yansıması:

Çalışma, güvercin ve turna motiflerinin yalnızca sözlü anlatıda değil, müzikal yapıda da belirleyici rol oynadığını ortaya koyuyor. Metinde güvercin genellikle haber taşıyıcısı ve sevgiliye yakınlık sembolü olarak yer alırken; turna daha çok uzaktaki sevgiliye duyulan özlem ve mesafelerin aşılma arzusunu simgeliyor. Bu edebi kodlar, bestecilerin ve halk müziği icracılarının ezgi tercihlerine, makam seçimlerine ve usul kullanımına doğrudan yansıyor.

Analizde kullanılan kaynaklar arasında Türk Halk Müziği repertuarı, türkü notaları ve ilgili akademik çalışmalar yer aldı. Araştırmacılar, göstergebilimsel okuma ile etnomüzikolojik yöntemleri birleştirerek motiflerin hem söz hem de müzik düzeyindeki işlevlerini birlikte ele aldı ve bu birleşik okunuşun motiflerin ezgi yönlendirmesindeki etkisini daha net ortaya koyduğunu belirtti.

Sonuç olarak çalışma, halk müziğinde tematik unsurların ezgi yapısını şekillendirmede göründüğünden daha etkin olduğunu gösteriyor. Güvercin ve turna motiflerinin taşıdığı edebi ve kültürel anlamların, makam, usul ve ritim tercihlerine etki ederek dinleyicideki duygusal etkinin inşasında önemli rol oynadığı vurgulanıyor. Bu bulgular, hem türkü arşivlemelerinde hem de icra geleneklerinin yorumlanmasında motif-odaklı yaklaşımın değerini ortaya koyuyor.

ERZURUM TÜRKÜLERİNDEN YOLA ÇIKILARAK, TÜRK HALK MÜZİĞİ’NDE GÜVERCİN VE TURNA MOTİFLERİNİN EDEBİ VE KÜLTÜREL ANLAMLARININ EZGİ YÖNLENDİRMESİNE ETKİSİ ORTAYA KOYULDU.