Dört yüz yıllık handa zeytin ve üzümün izinde: Kayna Sabun ve Pekmez Müzesi

dört yüz yıllık handan müzeye:

Gaziantep'in Şahinbey ilçesi Tışlaki Mahallesi'nde yer alan ve Evliya Çelebi'nin seyahatnamesinde adı geçen tarihi han, restore edilerek kentin üretim mirasını görünür kıldı. Yaklaşık 400 yıllık yapı, uzun yıllar atıl kaldıktan sonra 2021'de Pekmezci ailesi tarafından Gaziantep Büyükşehir Belediyesi'ne hibe edildi ve yaklaşık 1,5 yıl süren restorasyonun ardından 2023'te halka açıldı.

Müze, Kayna Sabun ve Pekmez Müzesi adıyla sabun, zeytinyağı ve pekmez üretiminin tarihini bir arada sunuyor. Ziyaretçiler hem fiziksel koleksiyonları hem de dijital sunumları görerek bölgenin üretim kültürünü takip edebiliyor; düzenlenen atölyeler ise üretimin bazı aşamalarını uygulamalı olarak deneyimleme imkânı veriyor.

geleneksel araçlar ve üretim izleri:

Müzede, zeytinin sabuna ve zeytinyağına dönüşümünü gösteren çok sayıda araç sergileniyor. Mengeneden zeytinyağlarının saklandığı kuyulara kadar kullanılan gereçler, ziyaretçiye dönemin çalışma düzenini aktarıyor. Üzüm işleme bölümünde ise "şerbet evi, tort, mahsere ve tekedene" gibi geleneksel isimlerle anılan cihazlar sergileniyor ve üzümün pekmeze dönüşüm süreci adım adım gösteriliyor.

uygulamalı anlatım ve eğitim:

Müze hazırlık sürecinde Gaziantep ile çevre köylerde kapsamlı saha araştırması yapıldı; geçmişte sabun, zeytinyağı ve pekmez üretiminde kullanılan araç-gereçler tek tek toplanıp restore edildi. Ziyaretçiler dijital materyallerle bilgi edinirken, atölyelerde bazı teknikleri bizzat deneyimleyebiliyor ve üretimin el emeğine dair pratik bir bakış kazanıyor.

sabun yapımının incelikleri:

Rehber Ayşegül Aksu, yapının geçmişini ve müzenin amaçlarını şöyle anlatıyor: "Bulunduğumuz yapı yaklaşık 400 yıllık bir geçmişe sahip. Aslında burası 400 yıllık bir müze değil, 400 yıllık tarihi bir sabunhane. 2021 yılında Pekmezci ailesi tarafından Gaziantep Büyükşehir Belediyesi’ne hibe edildi. Ardından kapsamlı bir restorasyon sürecinden geçirildi ve 2023 yılında halka açıldı. O tarihten bu yana ziyaretçilere hizmet veriyor."

Aksu, sabun üretiminin temel bileşenlerini şu şekilde özetliyor: yağ, su, tuz ve kostik. Bölgenin zeytin üretimi sayesinde özellikle zeytinyağlı sabun üretiminin yaygın olduğunu belirtiyor. Üretim sürecinde bu dört malzeme bir araya getirildikten sonra karışım, miktarına bağlı olarak yaklaşık iki gün boyunca kaynatılıyor; belirli bir kıvama ulaşınca döküm alanına alınıyor, kesim ve mühürleme işlemleri yapılıyor. Ardından sabunlar tenanir adı verilen kuleler şeklinde istifleniyor ve bu kulelerde 6 ila 9 ay bekletilerek kurutuluyor. Bu süre sonunda sabunlar kullanıma hazır hale geliyor.

Kayna Sabun ve Pekmez Müzesi, yalnızca nesneleri sergilemekle kalmayıp Gaziantep'in zanaat tarihini canlı tutmayı hedefliyor; hem yerel hafızayı koruyor hem de ziyaretçilere geçmişten günümüze uzanan üretim hikâyelerini aktarıyor.

REHBER AYŞEGÜL AKSU