Yörük yaylalarında kırkım geleneği sürüyor, kıl çoğunlukla çöpe gidiyor

Yörüklerin yayla ritüeli: kırkım ve toplumsal dayanışma

Antalya’nın Akseki ilçesinde yaz aylarını yüksek rakımlı yaylalarda geçiren Yörük aileleri, atalarından miras kalan hayvancılık geleneğini aynen sürdürüyor. Manavgat ve Akseki çevresinden Yarpuz Yaylası ve çevresine çıkan sürücüler, sıcak aylarda hayvanların rahatlaması için geleneksel kırkım mesaisini imece usulüyle gerçekleştiriyor.

Kırkım süreci ve zamanlaması:

Yaylaya çıkış genellikle Haziran ayının başında oluyor. Akseki’de hayvancılık yapan Bayram Yüksel, aileleriyle birlikte bin 700 rakımlı Yarpuz Yaylası’na çıktıklarını; havalar serinleyince, yani Eylül ayının sonuna doğru aşağı doğru inmeye başladıklarını belirtiyor. Kırkım çalışmaları, sürüdeki hayvan sayısına bağlı olarak ortalama 10-15 gün sürüyor ve tüm aile üyelerinin, akrabaların ve komşuların katıldığı imeceyle yürütülüyor.

Yüksel ve yardımcısı akrabası Mehmet Kara kırkımın zor ama gerekli bir uğraş olduğunu vurguluyor. Kara, kırkımın hayvanların hijyeni ve konforu açısından önemli olduğunu, biti ve piresi azalttığını ve böylece hayvanların daha sağlıklı ve daha iyi etlendiğini ifade ediyor.

Kılın kaybolan ekonomik değeri:

Geçmişte keçi ve koyun kılları aile ekonomisine katkı sağlayan bir girdi olarak değerlendiriliyordu. Duran Topaca ve ailesi gibi üreticiler, kılın iplik, çuval, çul ve çadır yapımında kullanıldığını, bu malzemenin alıcısının yaylaya kadar geldiğini anlatıyor. Ancak son yıllarda bu pazar kaybolmuş durumda; Yüksel’in belirttiği gibi artık kıl alıcısı gelmiyor ve kılın para etmemesi nedeniyle çoğu zaman atılıyor.

Topaca ailesinin anlatımları, bu ürünün hem ekonomik hem de kültürel bir değere sahip olduğunu gösteriyor. Selli Topaca, keçi kıllarının geçmişte günlük yaşamın birçok alanında kullanıldığını, şimdi ise bu geleneğin büyük ölçüde unutulduğunu ifade ediyor. Bu kayıp, hem gelir kaybı hem de el emeğiyle örülen üretim pratiklerinin azalması anlamına geliyor.

Gelenek, dayanışma ve geleceğe bakış:

Kırkım günleri sadece bir üretim faaliyeti değil, aynı zamanda Yörük kültürünün ve imece geleneğinin yaşatıldığı bir sosyal etkinlik olarak öne çıkıyor. Aile fertleri ve komşuların bir araya gelmesi eski uygulamaların aktarılmasını sağlarken, hayvan bakımına ilişkin bilgilerin kuşaktan kuşağa geçmesine de zemin hazırlıyor.

Ancak kılın ekonomik değerinin kaybolması, bazı geleneksel becerilerin yok olmasına neden oluyor. Üreticiler kılın alımının yeniden canlanmasını veya alternatif değerlendirmenin yollarının bulunmasını umsa da şu an için kıllar çoğunlukla çöpe gidiyor. Yine de yaylalarda süren kırkım uygulaması, hayvancılığın zorluklarına rağmen kültürel sürekliliğin bir göstergesi olarak varlığını koruyor.

Not: Antalya Akseki bölgesinde yayla göçü ve kırkım uygulamaları, bölgedeki hayvancılık takvimi ve geleneksel üretim biçimleri açısından önem taşıyor ve Haziran başından Eylül sonuna dek süren yayın döneminde yoğunlaşıyor.

Eskiden çul dokuma ve kıl çadırda kullanılan koyun kılları artık çöpe gidiyor