Beyağaç'ta 10 dekarlık denemeden festivale uzanan karpuz hikâyesi

Beyağaç karpuzunun doğuşu:

Denizli’nin Beyağaç ilçesinde bugün anılan meşhur karpuzun serüveni, 1981 yılında bir deneme ekimiyle başladı. O dönemde ilçede Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi öğretmeni olan ve daha sonra Beyağaç ile ilişkisini farklı görevlerle sürdürecek olan İsmail Eliuz, tütünden başka gelir kaynağı arayan üreticilere örnek olmak amacıyla bir girişimde bulundu. Eliuz, Amerikan menşeli Charleston Gray çeşidinden temin ettiği tohumları 10 dekarlık bir tarlaya ekerken, bölge halkında yeni bir ürünün başlangıcına önayak oldu.

İlk yıl uygulama eksiklikleri nedeniyle bitkiler seyrek çıktı; tohumlar doğrudan toprağa ekilmiş, yerel üretim deneyimi sınırlıydı. Ailesinin tarlayı bırakma önerisine rağmen üretimi sürdüren Eliuz, sezon sonunda ortaya çıkan ürünün hem görünüm hem de tat açısından beklenenden farklı olduğunu gördü. Beyaz ve açık yeşil tonlardaki, az çekirdekli ve belirgin aromalı karpuzlar ilk deneminin umut veren sonucu oldu.

üretimi büyüten yöntem değişikliği:

İkinci yıl Eliuz, üretim tekniğini değiştirdi ve tüpleme yöntemini benimsedi. Hazır fidelerin kullanılması ve kuruyan fidelerin yenileriyle değiştirilmesi üretimde düzen sağladı. 1982’de yeniden 10 dekar olan ekim alanı, elde edilen ürünün pazarda karşılık bulmasıyla birlikte ilgi çekti; ilçeye dışarıdan karpuz gelmesi artık güçleşti.

Takip eden yıllarda ekim alanı hızla büyüdü: 1983’te 20 dekara, 1984’te 40 dekara çıktı. Beyağaç karpuzu artık sadece ilçe pazarlarını değil, Kale, Tavas ve çevre yerleşimlerin pazarlarını da besliyordu; zamanla Denizli’nin farklı pazarlarına ve komşu illere gönderilmeye başlandı.

toplumsal etkisi ve festival geleneği:

Eliuz’un hedefi kişisel kazançtan çok, çiftçilere tütün dışı bir gelir alternatifi göstermekti. Deneme başarılı oldukça çevredeki üreticiler de karpuz ekimine yöneldi ve Beyağaç kısa sürede "karpuzcu memleket" olarak anılmaya başladı. Uzun, beyaz-açık yeşil tonlu karpuzlar 25–30 kilogram aralığında, bazı ürünlerse 35 kilograme ulaşabiliyordu; bu özellikler lezzetin yanı sıra görüntüyle de ürüne farklı bir değer kattı.

Üretimin tanınırlığını artıran adımlardan biri de yerel yönetim inisiyatifiydi. 1985’te ilçeden ayrılmasına rağmen Eliuz, dönemin belediye başkanı merhum Hüseyin Pulaş ile birlikte bir festival düzenlenmesi fikrini hayata geçirdi. Kaymakamlık başkanlığında oluşturulan Festival Tertip Komitesi’nin çalışmaları sonucunda 1986 ve 1987 yıllarında iki kez Karpuz Festivali düzenlendi; etkinliklerde karpuz yarışmaları ve karpuz güzeli seçimi yapıldı. Festival jürilerinden birinde Eliuz’un yetiştirdiği karpuzun birinci seçilmesi, üretimin layık görüldüğü takdiri gösterdi.

su sorunu ve üretimin gerilemesi:

Beyağaç karpuzculuğunun yükselişi, ilerleyen yıllarda sulama kaynaklı bir sorunla kesintiye uğradı. İlçenin tarımsal açıdan önemli bölgelerinden Subaşı Mahallesindeki Su Gözü kaynağının debisi önce azaldı, ardından tamamen kesildi. Sulama imkânlarının daralması karpuz üretimini doğrudan etkiledi ve zamanla bu üretim dalı neredeyse durma noktasına geldi.

Bu süreç, bir yandan Beyağaç’ın yakın dönem tarım tarihinin parlak bir örneğini; diğer yandan da doğal kaynaklara bağlı kırılganlığı ortaya koydu. Eliuz’un anlatımı, başarılı bir denemenin nasıl bölgesel bir değere dönüştüğünü ve altyapı sorunlarının bu kazanımı nasıl gerilettiğini göstermesi bakımından önem taşıyor.

yeniden değerlendirme çağrısı:

Yıllar sonra aynı çalışmayı kaleme alan ve 2004–2009 yılları arasında Beyağaç Belediye Başkanlığı yapan İsmail Eliuz, bugün ilçede yeni sulama seçeneklerinin ortaya çıktığını belirtiyor. Eliuz, uygun bölgelerde karpuz yetiştiriciliğinin yeniden canlandırılabileceğini vurguluyor ve geçmişte edinilen birikimin unutulmaması gerektiğini ifade ediyor.

Beyağaç’ta 1981’de 10 dekarlık bir denemeyle başlayan süreç, birkaç yıl içinde üreticilerin benimsediği ticari bir ürüne; ardından adına festival düzenlenen ve bölge ekonomisinde yer tutmuş bir değere dönüştü. Bu deneyim, yerel inisiyatif, üretim tekniği değişikliği ve pazar adaptasyonunun bir araya gelmesiyle nasıl somut sonuçlar verebileceğinin örneklerinden biri olarak kayıtlara geçti.

DENİZLİ'NİN BEYAĞAÇ İLÇESİNDE BİR DÖNEM TÜRKİYE'NİN FARKLI İLLERİNE VE YURT DIŞINA KADAR GÖNDERİLEN KARPUZUN HİKÂYESİNİ, BEYAĞAÇ ESKİ BELEDİYE BAŞKANI İSMAİL ELİUZ ANLATTI. ELİUZ, 1981 YILINDA 10 DEKARLIK ARAZİDE AMERİKAN MENŞELİ CHARLESTON GRAY ÇEŞİDİYLE BAŞLAYAN DENEMENİN KISA SÜREDE İLÇEDE YENİ BİR GEÇİM KAPISINA DÖNÜŞTÜĞÜNÜ, ÜRETİMİN BÜYÜMESİYLE BEYAĞAÇ'TA 1986 VE 1987 YILLARINDA KARPUZ FESTİVALİ DÜZENLENDİĞİNİ BELİRTTİ.