araştırma üniversitelerine ayrılan kaynaklarda hızlı artış ve yeni hedefler

ADEP desteğinde büyüme ve stratejik yönelimler:

Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Kültür ve Kongre Merkezi’nde düzenlenen Araştırma Üniversiteleri Destek Programı (ADEP) toplantısında programın finansmanındaki ve hedeflerindeki değişimleri değerlendirdi. Yılmaz, ADEP için ayrılan kaynakların programın uygulamaya başladığı 2022 yılından bu yana istikrarlı şekilde arttığını vurgulayarak, söz konusu dönemde proje sayısı ve merkezi bütçe desteğinin kayda değer biçimde büyüdüğünü kaydetti.

Kaynak ve proje verileri:

Yılmaz, 2022 yılında 188 projeye 115,2 milyon lira destek verildiğini; 2026 yılı itibarıyla ise merkezi bütçeden tahsis edilen 1,4 milyar lira ile 548 projenin destek kapsamına alındığını açıkladı. Komisyon değerlendirmeleri sonucunda toplam bütçesi yaklaşık 1,9 milyar lira olan bu 548 projenin desteklenmesine karar verildiğini belirtti. Bu tutarın 1,4 milyar lirası ADEP ödeneğinden, kalan yaklaşık 491 milyon lira ise üniversitelerin kendi kaynaklarından karşılandı.

Yılmaz, dört yılda proje sayısının yaklaşık üç katına, merkezi destek tutarının ise on iki katına çıktığını ifade ederek, merkezi bütçe desteğinin üniversitelerin kendi kaynaklarını araştırmaya yönelten bir kaldıraç işlevi gördüğünü söyledi. Ayrıca 2026 proje portföyünde fen ve mühendislik ağırlığının öne çıktığı; sağlık bilimlerine ayrılan payın da insan yaşam kalitesini yükseltecek araştırmalar açısından önemli olduğuna dikkat çekti.

Kurumsal farklılaşma ve izleme mekanizmaları:

Program kapsamında Türkiye’de 20’si devlet, 3’ü vakıf olmak üzere 23 üniversitenin araştırma üniversitesi statüsünde bulunduğunu hatırlatan Yılmaz, araştırma performansını istikrarlı geliştiren 10 üniversitenin Aday İzleme Programı kapsamında takip edildiğini söyledi. ADEP’in devlet araştırma üniversitelerine yönelik performans esaslı bir destek programı olduğuna dikkat çekildi; yıllık performans sonuçlarına göre ödenek tahsis edilmesiyle kaynakların ülkenin kalkınma öncelikleri ve üniversitelerin bilimsel yetkinlikleri doğrultusunda kullanılmasının hedeflendiği belirtildi.

Yılmaz, ADEP’in yeni dönemini stratejik odak, etki, karşılaştırılabilirlik ve hesap verebilirlik temelinde kurguladıklarını, süreçlerin dijitalleştirileceğini ve projelerin bağımsız uzmanlarca ortak ölçütlerle değerlendirileceğini açıkladı. Projelerin ölçeğine göre destek şartları ve beklenen çıktılar farklılaşacak, sanayi ve uluslararası ortaklıklar değerlendirmede daha fazla karşılık bulacak, genç araştırmacıların ekiplerdeki rolleri güçlendirilecektir.

Ulusal göstergeler ve gelecek adımlar:

Yılmaz, son 23 yılda araştırma kapasitesindeki gelişmeyi gösteren temel göstergeleri de paylaştı. Milli gelirin 2002’den 2024’e yükselişiyle birlikte yurt içi Ar-Ge harcamalarının milli gelire oranının 2002’de yüzde 0,51 iken 2024’te yüzde 1,46 seviyesine çıktığını söyledi. Tam zaman eşdeğer Ar-Ge personeli sayısının 29 binden 310 bine, yıllık patent başvurularının ise 414’ten 8 bin 600’ün üzerine çıktığı aktarıldı.

Bilimsel yayınlarda Türkiye’nin konumunun da ilerlediğine dikkat çekilen konuşmada, uluslararası sıralamalarda 2002’de 29’uncu olan ülke sıralamasının 2025’te 15’inci sıraya yükseldiği, araştırma üniversitelerinde Q1 ve Q2 dergilerde yayımlanan çalışmaların oranının yaklaşık yüzde 77 düzeyine ulaşarak Türkiye ortalaması olan yüzde 58in yaklaşık 19 puan üzerine çıktığı ve OECD ortalaması yüzde 79a yaklaştığı belirtildi. QS Dünya Üniversite Sıralaması 2027’de Türkiye’den 6 üniversitenin ilk 500’e girmesinin bu ilerlemenin uluslararası tescili olduğu kaydedildi.

Strateji, insan kaynağı ve yeni programlar:

Yılmaz, küresel rekabet ve jeopolitik riskler bağlamında kaynakların stratejik kullanımının zorunlu hale geldiğini belirtti. Üretilen bilginin fikri mülkiyete konu olması, sanayiyle buluşması ve ekonomik değere dönüşmesinin ADEP’in temel başarı kriterleri arasında sayıldığını vurguladı. Ayrıca Cumhurbaşkanının açıkladığı Türkiye Stratejik Teknoloji İnsan Kaynağı Programının kritik bir adım olduğunu, bu programla bilişim teknolojileri, siber güvenlik, yapay zeka ve çip teknolojileri gibi alanlarda yeni bir doktora modelinin hayata geçirileceğini bildirdi.

Yılmaz, ilk etapta 550 genç mezunun merkezi sınavla seçilecek ve 20 araştırma üniversitesinde doktora ve araştırma görevliliği kadrolarına alınacağını açıklayarak, uluslararası öğrencilerin 2027’de başarılı olmaları halinde araştırma görevlisi kadrolarına alınmasıyla yükseköğretimin küresel cazibesinin artırılacağını duyurdu.

Toplantı ve sıralama sonuçları:

Toplantıya Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanı İbrahim Şenel, YÖK Başkanı Erol Özvar, ODTÜ Rektörü Ahmet Yozgatlıgil ve birçok akademisyen katıldı. Şenel, dünyada bilim, teknoloji ve yenilik alanında kapsamlı bir dönüşüm yaşandığını, ülkelerin sadece mevcut teknolojileri takip etmekle kalmayıp yeni bilgi üretmeleri ve bu bilgiyi teknolojiye dönüştürmeleri gerektiğini vurguladı.

Toplantıda ayrıca araştırma üniversitelerinin yıllık performanslarına göre hazırlanan sıralama açıklandı. Bu yıl birinci sırada Koç Üniversitesi, ikinci Sabancı Üniversitesi, üçüncü ODTÜ oldu; ilk 10 içinde İTÜ, Yıldız Teknik, Boğaziçi, Bilkent, Ankara, İstanbul ve Hacettepe üniversiteleri yer aldı. Liste 23 sıraya kadar yayıldı ve toplantı fotoğraf çekimi ile sona erdi.

Yılmaz, önümüzdeki dönemde başarının yalnızca bütçedeki artışla değil, bu kaynağın ürettiği bilimsel sonuçlar ve ülkeye sağladığı ekonomik ve toplumsal etkiler üzerinden değerlendirileceğini belirterek, ADEP’i araştırmanın bilimsel ve ekonomik etkisini izleyen güçlü bir yapı haline getirmeye devam edeceklerini ifade etti.

CUMHURBAŞKANI YARDIMCISI CEVDET YILMAZ, TOPLANTIDA KONUŞMA YAPTI.