Dede Korkut coğrafyasında bir iz: Avnik Kalesi turizme hazırlanıyor

Avnik kalesi yerinde incelendi:

Erzurum’un Köprüköy ilçesi Güzelhisar Mahallesi'nde, Dede Korkut hikâyelerinde Abnik veya Avnik Kalesi olarak geçen, yalçın kayalar üzerine kurulmuş ihtişamlı yapı meraklılarıyla araştırmacıları bekliyor. Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği (TDED) Erzurum Şube Başkanı Murat Ertaş ile Erzurum Büyükşehir Belediyesi Kültür Daire Başkanı Ergün Engin ve beraberindeki heyet, hikâyelerde geçen yer adlarının izini sürerek Avnik Kalesi’nde incelemelerde bulundu.

Avnik, Köprüköy’e bağlı Güzel Hisar köyü sınırlarında ve Yağan’a yaklaşık 5 kilometre uzaklıkta bulunuyor. Erzurum Büyükşehir Belediyesi ile TDED ortaklığıyla bölgenin kültürel mirası olarak öne çıkarılması, restorasyon ve yerel paydaşlarla birlikte etkinlik organizasyonlarının düzenlenmesi planlanıyor.

Hikâyelerdeki rolü:

TDED Erzurum Şube Başkanı Murat Ertaş, Dede Korkut Kitabı’nda Erzurum’un kültür coğrafyası açısından merkezî bir yere sahip olduğunu vurguladı. Ertaş’a göre hikâyelerde kuzeyde Abhaza-Ahıska, doğuda Nahçıvan, batıda Bayburt-Trabzon ve merkezde Pasin Ovası-Erzurum yer alır; bu coğrafyada Avnik Kalesi önemli bir stratejik mekân olarak tasvir edilir.

Kaynaklarda Bamsı Beyrek hikâyesinde (Kam Büre Oğlu Bamsı Beyrek) anlatıldığı şekliyle Avnik Kalesi, bir kervan baskını ve savaşın başlangıç noktasıdır. Hikâyeye göre Avnik’ten çıkan beş yüz kâfir süvari tüccarların kervanını basıp malları yağmalar; kaçan bir tüccar Bamsı Beyrek’e sığınarak yardım ister ve Oğuz beyleri hisara doğru yürüyüşe geçer. Bu anlatı, kalenin dönemin siyasi ve askeri dinamiklerindeki yerini gösteriyor.

Tarihî katmanlar ve mimari özellikleri:

Avnik Kalesi’nin tarihî geçmişi Urartular dönemine kadar uzandığı belirtiliyor. Kaleden Aras Nehri’nin sağ yakasında ve çok sarp, derin bir vadi içinde yer alması sebebiyle tarih boyunca zorluk çıkaran bir savunma noktası olduğu kaydediliyor. Kalenin burç ve sur duvarları haraptır; iç içe üç sur duvarıyla çevrili olması dikkati çekiyor.

Tarihi kaynaklarda Bizans döneminde 'Abnikon', eski kayıtlarda 'Abinik' olarak geçen kalenin ismi, Sasaniler tarafından Farsça âb-inik yani 'güzel su' şeklinde anılmıştır. Yağan köyündeki Yağan Baba (Halil-i Divani) vakfiyesinde de Avnik’e ilişkin kayıtlara rastlanır; bazı kaynaklar kaleyi ilk kuranın Sasani Kralı I. Hüsrev (Anuşirvan) olduğunu aktarır.

Avnik Kalesi birçok onarım geçirmiştir: 1071 Malazgirt Zaferi’nden sonra Saltuklular (1071-1202) Bizans’tan intikal eden kaleyi onarmış; İlhanlı Sultanı Gazan Mahmud Han (1295-1304) döneminde onartılmış; daha sonra İlhanlı tahtına geçen Olcayto Han (1304-1316) zamanında da tamir edilmiştir. Olcayto Han’a ait tamir kitabelerinin parçalarının Güzelhisar köyünde yeni duvarlarda kullanıldığı tespit edilmiştir.

Kale, tarih boyunca İranlılar, Bizanslılar, Gürcüler, Selçuklular, İlhanlılar, Karakoyunlular, Akkoyunlular, Timurlular ve Osmanlıların hâkimiyet sahasına girmiştir; bu çok katmanlı geçmiş, Avnik’i bölge tarihi açısından zengin bir belge haline getiriyor.

Erzurum Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Daire Başkanlığı’ndan Ergün Engin, Avnik Kalesi’nin bölgenin kültürel tarihi, şehir kimliği ve yeni nesillere aktarılması açısından büyük öneme sahip olduğunu belirterek, En kısa zamanda Dede Korkut Şenliği düzenleyerek kaleyi turizme kazandırmayı hedeflediklerini söyledi. Ulaşımı nispeten kolay olan kaleye yerel halk ile araştırmacıların ilgisinin yoğun olması bekleniyor.

DEDE KORKUT HİKÂYELERİNDE ABNİK VEYA AVNİK KALESİ OLARAK GEÇEN VE YALÇIN KAYALAR ÜZERİNE YAPILMIŞ İHTİŞAMLI KALE ERZURUM’DA KÖPRÜKÖY İLÇESİNE BAĞLI GÜZELHİSAR MAHALLESİ’NDE MERAKLILARINI BEKLİYOR.