Kimyanın ayna oyununu çözenler: Nobel ödülü Kagan ve Soai'ye

Ödülün açıklaması:

2026 Nobel Kimya Ödülü, Stockholm'de İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi'nde düzenlenen basın toplantısında Paris-Sud Üniversitesi'nden Fransız kimyager Henri Kagan ile Tokyo Bilim Üniversitesi'nden Japon kimyager Kenso Soai'ye verildi. Akademi, ödülü asimetrik organik sentezde otokatalizin doğrusal olmayan etkilerini keşfetmeleri nedeniyle takdim etti.

Keşfin bilimsel önemi:

Komite açıklamasına göre Kagan ve Soai'nin çalışmaları, kimyasal tepkimelerin bir molekülün birbirinin ayna görüntüsü olan iki biçiminden yalnızca birini nasıl üretebildiğini gösteren mekanizmaları ortaya koyuyor. Nobel Kimya Ödülü Komitesi Başkanı Heiner Linke, kiralitenin (el benzeri moleküllerin) ilaç kimyasında kritik öneme sahip olduğunu vurgulayarak, "Bu moleküllere Yunancada ‘el’ anlamına gelen kelimeden türetilen ‘kiral’ adı veriliyor" dedi.

Otokataliz ve doğrusal olmayan etkiler:

Akademi, ödül gerekçesinde Kagan ve Soai'nin, başka kiral moleküller kullanmadan yalnızca bir ayna görüntüsünü oluşturan kimyasal tepkimeler geliştirdiklerini belirtti. Bu tür tepkimeler, homokiralitenin kendiliğinden ortaya çıkışına dair yüz yılı aşkın süredir cevap bekleyen sorulara ışık tutuyor. Linke, "Henri Kagan ve Kenso Soai, yüz seneyi aşkın zamandır çözülemeyen bir kimya bilmecesine yanıt getirdi" ifadelerini kullandı.

Uygulama alanları ve etkileri:

Akademi, bu keşiflerin ilaç üretiminde kullanılacak tepkimeleri tasarlayan kimyagerler için belirleyici olduğunu kaydetti. Bir molekülün kiral biçimlerinden biri tedavi edici olurken diğer biçiminin etkisiz ya da zararlı olabileceği göz önüne alındığında, sentezde tek el tercihinin sağlanması hem güvenlik hem de verimlilik açısından büyük önem taşıyor. Ödül metninde ayrıca geliştirilen tepkimelerin "olağanüstü" olduğu vurgulandı.

Soai tepkimesi ve terimsel notlar:

Bilim dünyasında "Soai tepkimesi" olarak anılan süreç, Kenso Soai'nin deneylerine dayandırılıyor ve otokatalizin doğrusal olmayan sonuçlarını göstermesiyle öne çıkıyor. Bu tür reaksiyonlar, milyarlarca yıl önce yaşamın kiralitesini belirleyen süreçleri anlama çabalarına da doğrudan bağlanıyor.

Tören, tepkiler ve ödülün paylaşımı:

Basın toplantısına telefonla bağlanan Kenso Soai, ödülü Henri Kagan ile paylaşmaktan duyduğu memnuniyeti dile getirerek, "Bu, hayatımın en heyecan verici günü" dedi. Haberi aldığı sırada alışverişte olduğunu anlattı. 1930 Fransa doğumlu Kagan, Paris-Sud Üniversitesi (Orsay) ile, 1950 Japonya doğumlu Soai ise Tokyo Bilim Üniversitesi ile anılıyor.

İki bilim insanı, toplam 12 milyon İsveç kronu (yaklaşık 1 milyon euro) tutarındaki para ödülünü eşit olarak paylaşacak. Bu yılki Kimya Ödülü, Nobel sezonunun üçüncü ödülü olurken, önceki gün Fizik Ödülü Belçikalı Francis Halzen'e verilmişti.

Alfred Nobel'in vasiyetiyle 1901'den bu yana verilen Nobel ödülleri; kimya, fizik, edebiyat, barış ve daha sonra eklenen ekonomi dalındaki başarıları onurlandırıyor. Kagan ve Soai'nin çalışmaları, kimyanın temel ilkelerinden biri olan kiralitenin kökeni ve kontrolü konusundaki anlayışımızı derinleştiriyor ve pratik sentetik yöntemlerin tasarımında yeni bir dönemin kapısını aralıyor.

2026 Nobel Kimya Ödülü, asimetrik organik sentezde otokatilizin doğrusal olmayan etkilerini keşfetmeleri nedeniyle Paris-Sud Üniversitesi’nden Fransız kimyager Henri Kagan ve Tokyo Bilim Üniversitesi’nden Japon kimyager Kenso Soai’ye verildi.