İzmir'de yeni endemik tür: İzmir Göbekotu (Umbilicus choripetalus) keşfedildi
Ege Üniversitesi ve Hacettepe Üniversitesi araştırmacılarının ortak çalışması sonucu Batı Anadolu'ya özgü yeni bir bitki türü bilim dünyasına tanıtıldı. Bilimsel adı Umbilicus choripetalus olan tür, Türkçe adıyla İzmir Göbekotu olarak önerildi ve uluslararası taksonomi dergisi Phytotaxa'da yayımlanan makale ile duyuruldu.
Keşif ve takdim
Ege Üniversitesi Botanik Bahçesi ve Herbaryum Araştırma ve Uygulama Merkezi Müdürü Prof. Dr. Hasan Yıldırım, yeni türün göbekotu cinsi içindeki bilinen tüm türlerden belirgin biçimde ayrıldığını vurguladı. Türü ayıran en önemli özellik, çiçek yapısı; taç yapraklarının tabana kadar tamamen ayrılması ve ortaya çıkan yıldız biçimli çiçek göbekotu cinsi içinde ilk kez gözlemlendi.
Yayılış ve ekoloji
Türün yetişme alanı yalnızca İzmir’in Ödemiş ilçesi, Ovacık Platosu olup, yaklaşık 1300-1400 metre rakımda volkanik kaya çatlaklarında bulunuyor. Prof. Dr. Hasan Yıldırım, türün volkanik zeminlere bağımlı olduğunu ve bunun ekolojik açıdan onu özgün kıldığını belirtti. Türün en yakın akrabaları olan Umbilicus tropaeolifolius ve Umbilicus paniculiformis ise yalnızca kireçtaşı kayaçlarda yaşayan ve İzmir Göbekotu'ndan coğrafi olarak ayrı yayılış gösteren türlerdir.
Genetik bulgular ve taksonomik önem
Çalışma kapsamında yapılan morfolojik incelemelerin yanı sıra DNA analizleri de gerçekleştirildi. Sonuçlar, Umbilicus choripetalus'un yakın türlerle akraba olmakla birlikte genetik olarak ayrı ve izole bir soy oluşturduğunu gösterdi. Göbekotu cinsi dünya genelinde 16 türle temsil edilirken, Türkiye'de bu cins daha önce yedi türle biliniyordu; İzmir Göbekotu'nun tanımlanmasıyla cins içinde Türkiye'ye özgü ilk endemik tür bilimsel olarak ortaya kondu.
Koruma durumu
Tür şu anda yalnızca tek bir lokaliteden biliniyor ve yaklaşık 550 bireylik bir popülasyona sahip. Bu nedenle Uluslararası Doğayı Koruma Birliği kriterlerine göre tür için Hassas (Vulnerable) koruma statüsü öneriliyor. Keşif, Batı Anadolu'nun hâlâ keşfedilmeyi bekleyen biyolojik çeşitliliğine dikkat çekiyor ve Anadolu'nun doğal mirasının korunmasının önemini bir kez daha ortaya koyuyor.
Çalışma ekibi
Arazi çalışmaları, morfolojik incelemeler ve bilimsel tanım Ege Üniversitesi öğretim üyeleri Prof. Dr. Hasan Yıldırım ve Dr. Tuğkan Özdöl tarafından yapıldı. Türün genetik ve filogenetik analizlerini Hacettepe Üniversitesi Fen Fakültesi Biyoloji Bölümünden Dr. Barış Özüdoğru ve Dr. Ilgın Deniz Can üstlendi. Laboratuvar süreçleri ve ölçümlere Dr. Ademi Fahri Pirhan ve Dr. Şükrü Arasan katkı sundu. Arazi çalışmalarına ve makalenin değerlendirme sürecine Doç. Dr. Mehmet Maruf Balos destek verirken, Musa Geçit saha çalışmaları ve yayılış gözlemleriyle çalışmaya katkı sağladı. Türün bilimsel çizimleri bitki ressamı ve Balıkesir Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi öğrencisi Hazelnas Varol tarafından hazırlandı.
Bu keşif, yalnızca yeni bir bitki türünün literatüre eklenmesi anlamına gelmiyor; aynı zamanda Anadolu'nun jeolojik çeşitliliğinin beklenmedik ve dar yayılışlı türlere ev sahipliği yapabildiğini gösteren önemli bir bilimsel kanıt niteliği taşıyor.
EGE ÜNİVERSİTESİ BOTANİK BAHÇESİ VE HERBARYUM ARAŞTIRMA VE UYGULAMA MERKEZİ MÜDÜRÜ PROF. DR. HASAN YILDIRIM, YENİ BİR TÜR OLAN "İZMİR GÖBEKOTU"NU LİTERATÜRE KAZANDIRAN ARAŞTIRMACILARIN ARASINDA YER ALDI.
