Çayönü tepesinde 9 bin yıllık madencilik işliği tüm ayrıntılarıyla gün yüzüne çıktı

Yeni işlik ve buluntular: keşfin boyutu

Diyarbakır'ın Ergani ilçesindeki Çayönü Tepesi'nde 2026 sezonunda yürütülen kazılarda, alanın merkezinde ve yakın çevresinde yoğunlaşan bir madencilik işliği ile birlikte yaklaşık 42 malakit ve bakır nesne tespit edildi. Buluntuların 18 adedi işliğin merkezinde yer alırken, çevresindeki örneklerle birlikte sayı 24-25 aralığına ulaşıyor. Hem ham hem yarı işlenmiş malakit parçaları ve bakır boncuklar bir arada bulunmasıyla dikkat çekiyor.

Kazı ekibi, işliğin mimari sınırlarının neredeyse bütünüyle izlenebildiğini ve kullanım sonrası dönemde gerçekleşen doğal ve insan kaynaklı hareketlilik nedeniyle bazı malzemelerin güneye doğru dağıldığını raporladı. İşliğin alanı yaklaşık 5 metrekare olarak belirlendi.

İşliğin yapısı ve teknoloji:

İşliğin merkezinde taş döşemeli, ortası yuvarlak ya da yuvarlağa yakın biçimde sınırlandırılmış bir alan bulundu. Bu alanın çevresinde en az altı dikme deliği tespit edildi; bunlar ustanın çalışma koşullarını gözeten bir gölgelik ya da koruma düzenlemesi olduğunu düşündürüyor. Alanda ham iri malakit parçaları, işlenmiş malakit ve bakır boncuklar ile yarı işlenmiş malakit örnekleri birlikte yer alıyor. Ayrıca kemik, taş alet, çakmaktaşı ve obsidyen işliklerine dair buluntular da yapılarla yakın ilişki içinde ortaya kondu.

Buluntuların niteliği, Çayönü sakinlerinin madencilikle uzmanlaşmış bir şekilde uğraştığını ve bakırcılığın erken süreçte ısıtma gibi tekniklerle şekillendirme aşamalarına eriştiğini gösteriyor. Taş aleti ve kemik aleti üreten ustalarla birlikte bakırcılığın başladığına ilişkin arkeolojik kanıtlar ortaya kondu.

Tarihsel çerçeve ve kazı geçmişi:

Çayönü Tepesi, Dicle havzasında Ergani ovasında yer alır ve MÖ 12 binlerden başlayan yerleşim evrelerini kapsar. Alan 1963 yüzey araştırmalarıyla tespit edilmiş, ilk kazılar Prof. Dr. Halet Çambel ile Prof. Dr. Robert J. Braidwood tarafından 1964'te başlatılmıştır. Kazılar 1991'de güvenlik gerekçesiyle ara verilmiş, 2015'te yeniden başlamıştır. 2026 sezonu kazılarına Kültür ve Turizm Bakanlığı izniyle Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Müzecilik Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Savaş Sarıaltun başkanlık ediyor. Sezon çalışmaları mayıs ayının ilk haftasından itibaren yoğun şekilde sürdürüldü.

Bu yıl batı alana yönelme, merkezdeki kamusal alanın doğu ve batısındaki konut alanlarının karşılaştırmalı değerlendirilmesini sağladı. Batı alanda açığa çıkarılan konutlar, Proto-Hassuna dönemine ait çanak çömlek buluntularını da içeriyor. Proto-Hassuna dönemi verileri milattan önce yaklaşık 6800-6600 yıllarına tarihleniyor; karbon 14 analizleriyle kesin tarihlendirme önümüzdeki yıl netleşecek.

Bilimsel ve kültürel önemi:

Çayönü'ndeki madencilik faaliyetlerinin MÖ 9100'lerde başladığı önceki çalışmalarda biliniyordu. Yeni işlik, MÖ 6900-6800 dönemlerine tarihlenen çanak çömlekli bir neolitik işlik olarak tüm yönleriyle açığa çıkarılmış olması bakımından ayrıcalıklı bulunuyor. Bu durum, Çayönü'nde madenciliğin binlerce yıllık süreklilik gösterdiğini ve en az yaklaşık 3 bin yıl boyunca nitelikli faaliyetlerin yürütüldüğünü ortaya koyuyor.

Doç. Dr. Savaş Sarıaltun, mimari yerleşimin yanında yaşam alanlarının ve günlük kullanım eşyalarının da açığa çıkarılmasının öncelikli olduğunu belirtti. İşlik alanının bir mimari unsur olarak kendi başına bütün yönleriyle belgelenmiş olması, bölgenin madencilik tarihine ilişkin verileri güncelleyecek nitelikte kabul ediliyor.

Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Çanakkale Uygulamalı Bilimler Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Yeşim Büyükateş ise çalışmaların üniversitenin öne çıkan bilimsel faaliyetlerinden biri olduğunu vurguladı ve bulguların dijitalleştirilerek bilimsel, kültürel ve çevresel farkındalık yaratma yönünde değerlendirildiğini bildirdi.

Kazı ekibinin saptamaları, Çayönü Tepesi'nin yalnızca bölgede değil dünya uygarlık tarihi açısından da önemini pekiştirirken, malakit ve bakır nesnelerin dağılımı, işlik mimarisi ve araç teknolojileri erken madencilik ve metalurji çalışmalarına dair ayrıntılı bir tablo sunuyor.

Çayönü Tepesinde 9 bin yıllık madencilik işliği ortaya çıkarıldı