Semerkant'ta çocuklara yatırım: yapay zeka çağında sorgulama cesareti

Semerkant'ta çocuklara yatırım: yapay zeka çağında sorgulama cesareti

NUN Eğitim ve Kültür Vakfı Yönetim Kurulu Başkanı Dr. Esra Albayrak, Özbekistan’ın Semerkant kentinde düzenlenen "Çocukların Refahına Yatırım Yapmak: Gelecek Nesillerin Sürdürülebilir ve Adil Kalkınmasına Giden Yol Dünya Zirvesi" kapsamındaki oturumda konuştu. Albayrak, zirvenin dünya çocuklarına fayda sağlamasını dileyerek Özbekistan Ulusal Sosyal Koruma Ajansı Birinci Başkan Yardımcısı Shakhnoza Shavkatovna Mirziyoyeva ve ekibine teşekkür etti.

Konuşmasında Semerkant ile İstanbul, Hive ve Buhara arasında uzanan tarihî ilim koridorunun medeniyetlerin fikir damarlarından biri olduğunu vurgulayan Albayrak, bu mirası sadece anmakla kalmayıp bugünün meseleleri etrafında yeniden canlandırmanın sorumluluğunu taşıdıklarını belirtti.

Ali Kuşçu'dan ilham ve ön kabulleri sorgulamak:

Semerkant’ın ilim geleneğinin kendisine en çok ilham verdiği isimlerden birinin Uluğ Bey’in öğrencisi Ali Kuşçu olduğunu söyleyen Albayrak, Kuşçu'nun dönemin tartışılmaz kabulünü sorgulayarak astronominin önünü açtığını hatırlattı. Albayrak, Kuşçu’dan aktardığı sözleriyle dikkat çekti: "Deney ve gözlem, dünyanın hareketsiz olduğunu kanıtlamaya yeterli değildir ve dünyanın hareket ediyor olduğunu kabullenmek de bilim dışı olmak zorunda değildir."

Bu örnek üzerinden sosyal bilimlerde de apaçık kabul edilen sonuçların arkasındaki mekanizmaların sürekli analiz edilmesi gerektiğini vurgulayan Albayrak, aynı sınıftaki üç çocuğun benzer görünsel durumlarının arkasında farklı dinamikler bulunabileceğini anlattı. Birinde akran zorbalığı, diğerinde kontrolsüz ekran maruziyeti, bir başkasında geçim sıkıntısı veya şiddet olabileceğine işaret ederek politikaların tek açıklılıktan kaçınması gerektiğini söyledi.

Yapay zeka, riskler ve eğitim çerçevesi:

Albayrak, bugünün dünyasında çocukların iyi oluşunu tehdit eden dalganın sosyal medya ile başladığını, şimdi ise "ikinci evrede" yapay zekanın konuşulduğunu belirtti. "Dalganın ilk evresinde sosyal medya gerçek bağları taklit eden bir bağlılık illüzyonu oluşturarak çocuklarımızı bağımlı hale getirdi" diyen Albayrak, şimdi algoritmaların insanın gereksiniminden ziyade insanın odağına ve verisine talip olarak dikkati ve iradeyi zayıflattığını söyledi.

Yapay zekaya ilişkin sorgulamayı da merkeze koyan Albayrak, şu soruları öne çıkardı: "Yapay zeka çağının apaçık sayılan kabullerini sorgulamak ve insanın en çok da lehine kararlar almak cesaretini göstermek zorundayız. Yapay zeka algoritmaları neyi başarıyor? Kimin diliyle, kimin verisiyle düşünüyor? Bunları sormak zorundayız." Bu yaklaşımın, çocukların güvenliğini sağlama ve dayanıklılıklarını artırma hedefleriyle birlikte ele alınması gerektiğini ifade etti.

Albayrak, çocukların çağın edilgen değil, aktif öznesi olmaları isteniyorsa erken dönem yatırımların zorunlu olduğunu belirterek en önemli kollardan birinin sistematik düşünce eğitimi olduğunu söyledi. Çocukların kavramlarla çalışmayı, karşılaştırmayı, sınıflandırmayı, gerekçe göstermeyi ve doğru soruları sormayı öğrenmesi gerektiğini vurguladı.

Ayrıca Albayrak, düşünce geleneğimizdeki "fıtrat" kavramına atıf yaparak insanın bir fıtratla doğduğunu ve yetiştirmenin bu fıtratı bozmadan tekâmüle erdirmeye odaklanması gerektiğini dile getirdi. Doğumdan itibaren bebeklerin anne sesini ve ana dil ritmini ayırt edebildiğine yönelik gelişim biliminin bulgularını hatırlatarak boş levha ön kabulünün artık geçerli olmadığını kaydetti.

Oturumda BM Genel Sekreteri’nin Çocuklara Yönelik Şiddet Özel Temsilcisi Dr. Najat Maalla M’jid moderatörlüğünde Sri Lanka, Dünya Bankası, World Vision ve Pakistan'dan konuşmacılar yer aldı; Nijerya Bakanı İmaan Sulaiman İbrahim’in video mesajı izlendi. Programa ayrıca BM Genel Kurulu Başkanı Khalilur Rahman ve bazı ülke liderlerinin eşleri katıldı.

Konuşmasını, çocukların sorgulama yeteneğini korumanın önemine dikkat çekerek sürdüren Albayrak, "Bizden Ali Kuşçu’nun cesaretini bekliyor dünya çocukları" diyerek küresel adalet, güç kullanımı ve insanın insanla göz hizasında buluşmasının sağlanması çağrısını yineledi.

NUN Eğitim ve Kültür Vakfı Yönetim Kurulu Başkanı Dr. Esra Albayrak, "Yapay zeka çağının apaçık sayılan kabullerini sorgulamak ve insanın en çok da lehine kararlar almak cesaretini göstermek zorundayız. Yapay zeka algoritmaları neyi başarıyor? Kimin diliyle, kimin verisiyle düşünüyor? Bunları sormak zorundayız" dedi.